Вилицата и колкот: биомеханичката врска што модерната стоматологија не смее да ја игнорира
Постои ли врска меѓу вилицата и колкот? Се чини дека постои. Кога вилицата се поместува, колкот одговара, и обратно. Тоа не е метафора, туку работна хипотеза што клиничарите и истражувачите сè почесто ја проверуваат со објективни мерења. Во овој текст ги поминуваме анатомијата, новите податоци и, што е најважно, границите на она што навистина го знаеме.
Еден систем, а не одделни делови
Темпоромандибуларниот зглоб ја поврзува долната вилица со слепоочната коска. Тој е еден од најсложените зглобови во телото: истовремено ротира и лизга, учествува во џвакањето, говорот, голтањето и дишењето и е под постојана контрола на нервниот систем. Зглобот функционира во средина што не завршува на брадата.
Положбата на вилицата е поврзана со положбата на главата преку мускулите над и под подјазичната коска (супрахиоидни и инфрахиоидни мускули). Положбата на главата ја одредува кривината на вратниот ‘рбет. Таа пак влијае на рамнотежата на целиот ‘рбет и на карлицата, која е основата на која стои сè. Концептот на миофасцијални синџири (популаризиран преку моделот Anatomy Trains на Томас Мајерс) опишува т.н. длабока предна линија. Таа тргнува од мускулите околу вилицата и подјазичната коска и се спушта преку вратот и дијафрагмата сè до псоасот, главниот длабок мускул што ги поврзува ‘рбетот и колкот.
Авторите на студијата што ја анализираме подолу го сумираат механизмот вака: пациентите со нарушувања во ТМЗ несвесно ја поставуваат главата во заштитна положба. Тоа ја продлабочува вратната лордоза и води кон компензации во карлицата. Карлицата со неоптоварени сакроилијачни зглобови ја сметаат за клучен регион за статичка рамнотежа, а нејзините нарушувања можат да се манифестираат далеку од неа, вклучително и во ТМЗ.
↓ Опаѓачки синџир
Проблемот започнува во вилицата (поместена положба на кондилот, нарушен загриз, стегање) и се пренесува надолу: глава → врат → рамења → карлица → стапала.
↑ Растечки синџир
Проблемот започнува долу (стапало, колено, карлица, сакроилијачен зглоб) и телото компензира нагоре, сè до положбата на главата и вилицата.
Што откри студијата од Шчечин
Во 2022 година, интердисциплинарен тим од Медицинскиот универзитет во Шчечин (Полска) ја објави прелиминарната студија „Cause-Effect Relationships between Painful TMD and Postural and Functional Changes in the Musculoskeletal System” (Garstka и сор., Pain Research and Management). Прашањето беше директно: ако долната вилица се постави во безболна, централна положба во зглобната јама, дали ќе се промени нешто во остатокот од телото?
Како беше спроведена
Учествуваа 30 пациенти со болен ТМЗ, епизоди на заклучување на вилицата и тешкотии при загризување. Ниту еден од нив претходно не бил лекуван за овие тегоби. Стоматолози и физиотерапевт, претходно калибрирани, извршија:
- дентална процена според критериумите RDC/TMD (палпација, звуци во зглобот, поместување на дискот);
- постурална процена во три рамнини и функционални тестови на сакроилијачниот зглоб;
- педобарографија: мерење на притисокот и архитектурата на стапалото при стоење и одење;
- мерење на подвижноста на карлицата при одење со сензор (магнетометар и жироскоп).
Потоа кондилите на долната вилица беа поставени централно во зглобните јами и стабилизирани со привремена силиконска оклузална удлага, а сите мерења беа повторени.
| Параметар | Пред удлага | Со удлага | Значајно? |
|---|---|---|---|
| Индекс на свод, лево стапало (стоење) | 22,72 | 23,80 | Да (p = 0,019) |
| Индекс на свод, десно стапало (стоење) | 22,01 | 23,36 | Да (p = 0,045) |
| Индекс на свод, лево стапало (одење) | 20,25 | 17,75 | Да (p = 0,019) |
| Индекс на свод, десно стапало (одење) | 19,34 | 20,40 | Не (p = 0,294) |
| Подвижност на карлицата (3 рамнини) | без значајна промена | Не | |
Извор: Garstka AA и сор., Pain Res Manag 2022;2022:1429932.
Најинтересниот наод можеби не е во стапалото, туку во корелацијата. Колку беа поизразени звуците во ТМЗ, толку беше поизразена блокадата на сакроилијачниот зглоб: r = 0,41 десно, r = 0,49 лево и r = 0,56 на општо ниво (сите статистички значајни). Со други зборови, „шумот” во вилицата и „заклучувањето” во карлицата се движеа заедно.
Позицијата на долната вилица значајно влијаеше на држењето на пациентите, и при стоење и при движење. Но промените беа различни кај секој пациент.
Мускулите што ја „преземаат” туѓата работа: перспективата на NKT
NeuroKinetic Therapy (NKT) е мануелен пристап што тргнува од една едноставна идеја: кога еден мускул не ја врши својата работа, мозокот регрутира друг да го замени. Со текот на времето компензацијата станува научен моторен образец, а мускулот што „работи прекувремено” станува напнат и болен.
Терапевтите што работат со NKT опишуваат два обрасци што се повторуваат кај пациенти со тегоби во вилицата:
- Масетерот и темпоралисот се преактивни, а псоасот е неактивиран. Кога длабоките стабилизатори на трупот не даваат доволно стабилност, телото бара потпора на друго место. Стегањето на забите е една од најбрзите стратегии за „заклучување” на трупот. Повеќето луѓе тоа го прават несвесно кога креваат нешто тешко.
- Латералниот птеригоид е преактивен, а квадратус лумборум на спротивната страна е неактивиран. Латералниот птеригоид ја придвижува вилицата напред и кон спротивната страна, а квадратус лумборум ја стабилизира карлицата странично. Тоа е дијагонален, вкрстен образец, ист како оние што ги гледаме кај одењето.
Каде науката повлекува граница
Вистинското експертство не значи да се каже само она што звучи импресивно. Затоа е фер да се каже и ова: врската меѓу оклузијата (загризот), држењето на телото и ТМД е една од најдебатираните теми во стоматологијата.
- Прегледот на Манфредини и сор. (Journal of Oral Rehabilitation, 2012) заклучи дека достапните постурографски техники досега не нашле конзистентна поврзаност меѓу држењето на телото и загризот, главно поради големата варијабилност на мерените параметри.
- Систематскиот преглед од 2017 г. на истиот автор не најде клинички релевантна поврзаност меѓу карактеристиките на загризот и ТМД. Клиничарите ги охрабри да го напуштат стариот „гнатолошки” модел, според кој сè започнува од допирот на забите.
- Самата студија од Шчечин нема контролна група, има мал примерок и не покажа значајна промена во подвижноста на карлицата.
Ова не ја поништува врската меѓу вилицата и колкот. Ја прецизира. Заклучокот не е дека секој загриз предизвикува болка во колкот. Кај одредени пациенти, со одредени обрасци, вилицата е дел од поголема биомеханичка слика. Таа слика не може да се погоди со поглед, мора да се измери.
Од статика кон движење: 4D-дијагностика на вилицата
Класичната стоматологија ја проценува вилицата статично: отпечатоци, рендген-снимки, артикулатори со просечни вредности. Но вилицата е зглоб што постојано се движи, а проблемите често се гледаат во движење.
Затоа Дентиција воведе MODJAW Tech in Motion, систем за 4D-снимање на вистинското движење на вилицата, прв во Македонија и единствен на Балканот. Наместо да се потпираме на просечни вредности, гледаме како се движи вашата вилица: отворање, затворање, движења напред и настрана. Тоа е токму видот на објективни, индивидуални податоци што науката ги бара за да се одвои вистинскиот проблем од случајната асиметрија.
Знаци што вреди да ги споделите со стоматологот
Ниту еден од овие знаци не е дијагноза сам по себе. Но ако забележувате неколку истовремено, вреди да се направи функционална процена:
- кликање, крцкање или „песок” во зглобот при отворање на устата;
- болка, замор или стегнатост во вилицата, особено наутро;
- стегање или шкрипење со забите (во сон или под стрес);
- главоболки во пределот на слепоочниците;
- ограничено или асиметрично отворање на устата;
- повторлива еднострана болка во долниот дел на грбот или колкот без јасна ортопедска причина;
- нерамномерно трошење на обувките.
Пристапот во Дентиција
Веруваме дека вилицата треба да се гледа како дел од целиот човек. Затоа функционалната процена кај нас вклучува:
- Клинички преглед на ТМЗ и мускулите за џвакање: палпација, звуци во зглобот, опсег и правец на движење.
- 4D-снимање на движењето на вилицата со MODJAW, за објективна слика наместо претпоставка.
- Ортодонтска и протетска процена од нашиот специјалистички тим, кога загризот е дел од проблемот.
- Терапија со оклузална удлага кога е индицирана, со план за следење.
- Интердисциплинарна насока: кога наодите укажуваат на постурални фактори, препорачуваме координирана работа со физиотерапевт.
Најчести прашања
Може ли проблем со вилицата да предизвика болка во колкот?
Кај дел од пациентите нарушената функција на вилицата може да биде еден од факторите што придонесуваат за компензации во вратот, ‘рбетот и карлицата. Доказите засега се прелиминарни и врската е индивидуална, па потребна е лична, објективна процена, а не генерален заклучок.
Може ли проблем со карлицата да влијае на вилицата?
Да, литературата ја опишува врската во двете насоки. Нерамнотежата во карлицата и сакроилијачните зглобови може да предизвика компензации што се пренесуваат нагоре кон вратот и вилицата.
Дали удлагата за вилица го поправа држењето на телото?
Во студијата на Garstka и сор. (2022) стабилизацијата на вилицата со удлага ги отстранила звуците и болката во ТМЗ и довела до мерливи промени во стапалото, но опсегот на движење на карлицата не се променил значајно. Удлагата е терапија за вилицата, а не уред за поправање на држењето.
Што е NKT (NeuroKinetic Therapy)?
NKT е мануелен пристап базиран на тестирање на мускулите, кој бара обрасци каде еден мускул компензира за друг. Неговите наоди се корисни клинички хипотези, но сè уште не се потврдени во контролирани клинички студии.
Кој специјалист треба да го посетам?
Почнете со стоматолог со искуство во функцијата на вилицата и ТМЗ. Ако процената покаже и постурални фактори, се препорачува соработка со физиотерапевт или лекар по физикална медицина.
Вашата вилица во движење, не на претпоставка
Закажете функционална процена на вилицата и 4D-снимање со MODJAW во Дентиција, Гевгелија.
📞 034 215 319 · 075 500 502 · ✉️ [email protected]
📍 ул. Деко Ковачев 95А, Гевгелија
Литература
- Garstka AA, Brzózka M, Bitenc-Jasiejko A, Ardan R, Gronwald H, Skomro P, Lietz-Kijak D. Cause-Effect Relationships between Painful TMD and Postural and Functional Changes in the Musculoskeletal System: A Preliminary Report. Pain Res Manag. 2022;2022:1429932. doi:10.1155/2022/1429932
- Manfredini D, Castroflorio T, Perinetti G, Guarda-Nardini L. Dental occlusion, body posture and temporomandibular disorders: where we are now and where we are heading for. J Oral Rehabil. 2012;39(6):463–471. doi:10.1111/j.1365-2842.2012.02291.x
- Manfredini D, Lombardo L, Siciliani G. Temporomandibular disorders and dental occlusion. A systematic review of association studies: end of an era? J Oral Rehabil. 2017;44(11):908–923. doi:10.1111/joor.12531
- Myers TW. Anatomy Trains: Myofascial Meridians for Manual Therapists and Movement Professionals. Elsevier.
Оваа статија е информативна и не е замена за лекарски преглед. За дијагноза и третман консултирајте се со стоматолог.